درسنامه آموزشی علوم و فنون ادبی (1) کلاس دهم ادبیات و علوم انسانی و معارف

منوچهری

پس اشارت به درزی کرد و گفت: این ندوزد، مگر قبای ملوک
آنگه اشاره به جولاهه کرد و گفت: وان نبافد، مگر گلیم سیاه
ایشان هر دو خجل گشتند و در پای شیخ افتادند و از آن انکار، توبه کردند.»

اسرارالتّوحید، محمّدبن منوّر

1- به کار بردن مراعات‌النظیر: درزی و قبا، جولاهه و نبافد
2- به کار بردن کنایه: سیاه‌گلیم کنایه از بدبخت

ب)

«ملک گفت: آورده‌اند که بازرگانی غلامی داشت دانا و زیرک سار و بیدار بخت. بسیار حقوق بندگی بر خواجه ثابت گردانیده بود و مقامات مشکور و خدمات مقبول و مبرور بر جراید روزگار ثبت کرده.
روزی خواجه گفت غلام را: «ای غلام، اگر این بار دیگر سفر دریا برآوری و بازآیی، تو را از مال خویش آزاد کنم و سرمایۀ وافر دهم که کفاف آن را پیرایۀ عفاف خود سازی و همه عمر پشت به دیوار فراغت باز دهی.» غلام این پذَرفتگاری از خواجه بشنید، به روی تقبّل و تکفّل پیش آمد و بر کار اقبال نمود. بار در کشتی نهاد و خود درنشست. روزی دو سه، بر روی دریا می‌راند. ناگاه بادهای مخالف از هر جانب برآمد، سفینه را درگردانید و بار آبگینۀ اَمَلش خُرد بشکست. کشتی و هرچ درو بود، جمله به غرقاب فنا فرو رفت و او به سنگ‌پشت بحری رسید؛ دست درو آویخت و خود را بر پشت او افکند تا به جزیره‌ای افتاد که درو نخلستان بسیار بود؛ یک چندی در آنجایگه از آنچ مقدور بود، قوتی می‌خورد ...»

مرزبان نامه، سعد الدّین وراوینی

1- استفاده از تشبیه مانند جراید روزگار، دیوار فراغت، پیرایه‌ی عفاف، آبگینه‌ی امَل، غرقاب فنا
2- استفاده از موسیقی کلمات مانند مشکور، مقبول، مبرور

3) نمونۀ زیر را از نظر ویژگی‌های قلمرو فکری بررسی کنید.

شاعر به طنز، به قدّ بسیار بلند مخاطب اشاره دارد و در توضیف قد او و اینکه صدای ملائکه را در آسمان می‌شنود و اگر به تناسب قدش عمرش هم دراز باشد از عزرائیل هم بیشتر عمر خواهد کرد، بزرگنمایی کرده که باعث پدید آمدن طنزی زیبا و خنده‌دار شده است.

4) با ذکر دلیل بنویسید چرا دو مصرع بیت زیر هم وزن است؟

برای اینکه دو مصراع یا بیت، هم‌وزن باشند دو شرط اساسی لازم است:
1- تعداد هجاهای آن‌ها با هم برابر باشد.
2- هجاهای کوتاه و بلند آن‌ها در مقابل هم قرار گیرد؛ پس برای پاسخ به این سوال باید هجاهای دو مصراع را جداسازی کرد و علامت هر هجا را زیرش گذاشت تا مشخّص شود که این دو مصراع دو شرط فوق را دارند یا نه:

بِش	نُ	اَز	نِی	چُن	حِ	کا	یَت	می	کُ	نَد
اَز	جُ	دا	یی	ها	شِ	کا	یَت	می	کُ	نَد
-	$U$	-	-	-	$U$	-	-	-	$U$	-

این دو مصراع با یکدیگر هم‌وزن‌اند زیرا تعداد هجاهایشان با هم برابر است و هجاهای کوتاه و بلند آن‌ها در مقابل هم قرار گرفته است.

5) در جملات زیر، انواع سجع را بیابید و نوع آنها را مشخّص کنید.

- الهی اگر بهشت، چون چشم و چراغ است، بی‌دیدار تو، درد و داغ است.

خواجه عبدالله انصاری

چراغ و داغ: سجع مطرّف

- طالب علم، عزیز است و طالب مال، ذلیل.

خواجه عبدالله انصاری

عزیز و ذلیل: سجع متوازن

- باران رحمت بی‌حسابش همه را رسیده، و خوان نعمت بی‌دریغش، همه جا کشیده.

سعدی

رسیده و کشیده: سجع متوازی

- این دلق موسی است مرقعّ و آن ریش فرعون مرصّع.

سعدی

مرقّع و مرصّع: سجع متوازی

- در ایّام طفولیت متعبّد و شب خیز بودم و مولعِ زهد و پرهیز.

سعدی

شب‌خیز و پرهیز: سجع متوازی

6) نوع سجع دو واژۀ زیر را بنویسید و به جای واژۀ دوم، واژه‌ای بگذارید که بالاترین ارزش موسیقایی را در میان سجع‌ها داشته باشد.

........................ یاد

........................ نام